Донни сақлаш

Донни сақлаш муҳим жараён бўлиб, унда зараркунандалардан кўриладиган зарар жаҳон ишлаб чиқаришининг 5 дан 50% гача қисмини ташкил қилиши мумкин. Озонлаш зараркунандаларни самарали назорат қилади ва моғор тарқалишининг олдини олади.

Озон ҳашаротлар ва каналарга барча босқичларида та'сир қилади. 30–60 дақиқада 95–99% ўлими етади. Донни дезинфекция қилиш даражаси 80–95% га еришади ва ишлов бериш озуқавий сифатни ёмонлаштирмайди.

Жаҳон тажрибаси Донни озонлаш АҚСҲ, Канада, Австралия ва Европа Иттифоқи мамлакатларида Монреал протоколи томонидан тақиқланган фосфин ва метил бромидга екологик тоза муқобил сифатида қўлланилади.

Озон қўллаш йўналишлари

Дон дезинсексияси — сақлаш зараркунандаларини йўқ қилиш
Дезинфекция — микробиал ва замбуруғли ифлосланишни камайтириш
Детоксикация — микотоксинларни парчалаш
Уруғларни екишдан олдин ишлаш — униб чиқишни ошириш
Дон омборларини дезинфекция қилиш — юклашга тайёрлаш
Донни консервация қилиш — сақлаш муддатини узайтириш

Сақлаш зараркунандаларини йўқ қилиш

Озон ҳашаротлар ва каналарга барча босқичларда: тухум, личинка, ғумбак ва етук ҳашарот ҳолатида та'сир қилади. Механизм кутикула липидларини оксидлаш ва ҳашаротларнинг нафас олиш тизимини йўқ қилишга асосланган.

Дон зараркунандаларига қарши озонлаш самарадорлиги
Зараркунанда	О₃ концентрацияси	Ишлов бериш вақти	Ўлим даражаси
Дон қандаласи	30–50 мг/м³	30–60 мин	95–99%
Гуруч қандаласи	30–50 мг/м³	30–60 мин	96–99%
Дон кемирувчиси	40–60 мг/м³	45–90 мин	95–98%
Ун қўнғизи	40–60 мг/м³	60–120 мин	93–97%
Суринам унхўри	30–50 мг/м³	30–60 мин	97–99%
Дон куяси	20–40 мг/м³	30–45 мин	98–99%
Дон канаси	50–80 мг/м³	60–120 мин	90–95%

Кимёвий фумигациядан фарқли ўлароқ, озонлаш донда қолдиқ қолдирмайди. Ишлов беришдан кейин озон тезда кислородга парчаланади ва маҳсулот исте'мол учун тўлиқ хавфсиздир.

Дезинфекция ва микотоксинларни камайтириш

Дондаги моғор замбуруғлари хавфли микотоксинларни ишлаб чиқаради: афлатоксинлар, зеараленон, деоксиниваленол (ДОН). Озонлаш замбуруғларни йўқ қилади ва аллақачон ҳосил бўлган токсинларни қисман парчалайди.

Замбуруғлар ва микотоксинларга қарши озонлаш самарадорлиги
Кўрсаткич	О₃ концентрацияси	Вақт	Самарадорлик
Умумий микрофлора	20–40 мг/м³	15–60 мин	80–95%
Моғор замбуруғлари	30–50 мг/м³	30–60 мин	85–95%
Аспергилл (афлатоксинлар)	40–60 мг/м³	45–90 мин	90–95%
Фузариум (ДОН, зеараленон)	40–60 мг/м³	60–120 мин	75–90%
Афлатоксин Б1	50–100 мг/м³	120–180 мин	60–80%
Зеараленон	50–100 мг/м³	120–180 мин	50–70%

Донни озонлаш режимлари

Режимни танлаш ишлов бериш мақсадларига боғлиқ: профилактика, дезинсексия ёки дезинфекция. Доннинг намлиги, ҳарорати ва омборнинг герметиклигини ҳисобга олиш муҳимдир.

Тавсия етилган озонлаш режимлари
Ишлов бериш мақсади	О₃ концентрацияси	Вақт	Даврийлиги
Профилактика	10–20 мг/м³	4–6 соат	Ҳар 2–4 ҳафтада
Дезинсексия	30–60 мг/м³	1–2 соат	Заруратга қараб
Дезинфекция	30–50 мг/м³	1–3 соат	Юклаш/тушириш пайтида
Чуқур ишлов бериш	60–100 мг/м³	2–4 соат	Ҳар 3–6 ойда
Екиш олдидан ишлов бериш	10–30 мг/м³	30–60 мин	Екишдан олдин

Муҳим Намлиги 14% дан юқори бўлган донни ишлаганда озонлаш самарадорлиги пасаяди. Олдиндан қуритиш ёки озон дозасини 20–30% га ошириш тавсия етилади.

Уруғларни екишдан олдин ишлаш

Уруғларни озон билан ишлаш униб чиқишни, униб чиқиш қувватини ва кўчатларнинг ноқулай шароитларга чидамлилигини оширади. Тадқиқотлар ҳосилдорликнинг сезиларли даражада ўсишини тасдиқлайди.

Екиш олдидан уруғларни озонлаш натижалари
Екин	Ишлов бериш режими	Униб чиқиш ўсиши	Ҳосил ўсиши
Буғдой	10–20 мг/м³, 30 мин	+5–8%	+18–22%
Арпа	10–20 мг/м³, 30 мин	+6–10%	+14–17.5%
Маккажўхори	15–25 мг/м³, 45 мин	+4–7%	+12–16%
Кунгабоқар	15–25 мг/м³, 45 мин	+5–8%	+10–14%
Соя	10–20 мг/м³, 30 мин	+6–9%	+13–18%
Гуруч	10–15 мг/м³, 20 мин	+7–12%	+15–20%

Дон омборларини озонлаш технологияси

Омборни тайёрлаш

Дон қолдиқлари ва чангдан тозалаш. Дарвозалар, люклар ва чокларнинг герметиклигини текшириш.

Ускунани ўрнатиш

Озонатор ва озон тақсимлаш тизимини жойлаштириш. Електр та'минотига улаш.

Герметизация

Барча тешикларни ёпиш, ишлов бериш ҳақида огоҳлантирувчи белгиларни ўрнатиш.

Озон бериш

Озонаторни ишга тушириш, датчиклар ёрдамида концентрацияни назорат қилиш. Ишлов бериш вақти 2–6 соат.

Ушлаб туриш

Мақсадли концентрацияга еришилгандан кейин озон бермасдан 30–60 дақиқа ушлаб туриш.

Дегазация

Қолдиқ озонни чиқариб юбориш учун шамоллатишни ёқиш. МПК (0,1 мг/м³) назорати.

Кимёвий фумигация билан солиштириш

Озонлаш кимёвий фумигацияга қарши
Кўрсаткич	Озонлаш	Фосфин (ПҲ₃)
Маҳсулотдаги қолдиқлар	Йўқ	Мавжуд (МПК 0.1 мг/кг)
Екологик тозалик	Тўлиқ	Атроф-муҳит учун токсик
Ишлов бериш вақти	2–6 соат	3–7 кун
Зараркунандаларнинг чидамлилиги	Шаклланмайди	Ҳар бир фойдаланишда ошади
Ходимлар хавфсизлиги	Юқори (МПКга риоя қилинганда)	Паст (кучли заҳар)
Дон сифатига та'сири	Ижобий	Униб чиқишни камайтириши мумкин
Ишлов бериш нархи	Ўртача	Паст–ўртача