Озонлаш замонавий саноат паррандачилиги учун асосий технология ҳисобланади. Озоннинг ноёб антибактериал хусусиятлари, екологик тозалиги, хавфсизлиги ва фойдаланиш қулайлиги туфайли ушбу технология ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида қўлланилади: тухумни инкубация қилишдан тортиб тайёр маҳсулотни сақлашгача.
Бинолардаги ёмон микроклимат ва бактериал ифлосланиш тухум қўядиган товуқларнинг тухум беришини 25% га ва ўртача кунлик вазн ортишини 10% га камайтиради. Озонлаш озиқ-овқат маҳсулотларига кириши мумкин бўлган кимёвий моддаларни ишлатмасдан ушбу муаммоларни ҳал қилади.
Паррандачиликда озоннинг қўлланилиши
- 1Тухум инкубации — ембрион ривожланишини рағбатлантириш ва жўжа чиқишини ошириш
- 2Инкубация тухумларини дезинфекция қилиш — парранда касалликларининг олдини олиш
- 3Сўйиш ва кесиш — қайта ишлаш пайтида танани, ускуналар ва ҳавони дезинфекция қилиш
- 4Бинолар ва ускуналарни дезинфекция ва стерилизация қилиш — заллар, жиҳозлар, сиртлар
- 5Инкубаторлар — камеранинг ичида ва ташқарида (заллар, жиҳозлар, тухум сақлаш)
- 6Ҳид ва зарарли газларни бартараф етиш — аммиак, водород сулфиди, ЛОС
- 7Парранда йўқ пайтда фермани дезинфекция қилиш — цикллар орасида тўлиқ ишлов
- 8Ҳаво каналлари ва вентиляцияни тозалаш — патогенлар ва чангни олиб ташлаш
- 9Канализация ва чиқинди сувларни тозалаш — технологик сув ва каналларни дезинфекция қилиш
- 10Емни дезинфекция қилиш — микрофлора ва токсинларни камайтириш
- 11Сувни дезинфекция қилиш ва ҳавони санитария қилиш — парранда маҳсулдорлигини ошириш
- 12Парранда гўштини сақлаш — сақлаш муддатини узайтириш
Сўйиш ва кесиш пайтида озон
Сўйиш ва кесиш пайтида парранда таналари, ускуналар, совутиш суви ва ҳаво бактериялар (Салмонелла, Cампйлобаcтер, Е. cоли) билан кучли ифлосланади. Таналар ва контакт сиртлари орасидаги ўзаро ифлосланиш маҳсулотни қайтариш ва озиқ-овқат орқали юқадиган касалликлар хавфини оширади.
Муаммолар: ичакларни олиб ташлашдан кейин таналарда юқори бактериал юк; совутиш идишлари ва конвеерларида биоплёнка ва патогенлар; ифлосланган технологик сув; кесиш ва қадоқлаш жойларида микроорганизмларнинг ҳавода тарқалиши.
Озон FDA ва УСДА томонидан паррандани қайта ишлаш учун тасдиқланган. Газ ҳолатида (тана сиртлари ва хона ҳавоси учун) ва сувда еритилган ҳолда (совутиш суви, тана ювиш, ускуна ювиш) қўлланилади. Оддий режимлар: таналарда 4–8 ппм газ озон 4–10 дақиқа; озонланган совутиш суви бактериал сонини камайтиради ва сувни қайта ишлатиш имконини беради. 8 ппм ва 10 дақиқа та'сирда тадқиқотлар бактериялар ~10⁵ дан ~10² КОЕ/г гача камайиши ва тана сиртида Салмонелланинг тўлиқ йўқ қилинишини кўрсатади.
Бинолар ва ускуналарни дезинфекция ва стерилизация қилиш
Паррандахоналар, сўйиш заллари, қадоқлаш жойлари ва ускуналар касаллик тарқалиши ва маҳсулот ифлосланишининг олдини олиш учун патогенлардан холи бўлиши керак. Ан'анавий усуллар (формалдегид билан фумигация, хлор) саломатлик ва атроф-муҳит хавфларини келтиради.
Озон биноларни дезинфекция ва стерилизация қилиш учун газ ва сувда еритилган ҳолда ишлатилади. Газ озон (масалан, ёпиқ хоналарда 1–2 соат давомида 10–20 мг/м³) сиртлар, ёриқлар ва ускуналарга етади. Озонланган сув пол, девор, конвеер ва асбобларни ювиш учун ишлатилади. Озон бактериялар, вируслар, замбуруғлар ва спорларни қолдиқсиз йўқ қилади.
Тухум инкубации: жўжа чиқишининг кўпайиши
Инкубация тухумларига озон (~10 мг/м³) билан ишлов бериш уларнинг сифатини яхшилайди ва кейинчалик юқори ҳаётчанлик билан жўжа чиқишини оширади. Инкубаторнинг чекланган жойида ембрионларнинг кислород очлиги хавфи мавжуд. Озон кислород ҳосиласи сифатида ҳаво муҳитини яхшилайди ва пўстлоқ орқали кириб, ембрионларни кислород билан озиқлантиради.
| Парранда тури | Озонсиз жўжа чиқиши, % | Озон билан жўжа чиқиши, % | Озонсиз яшовчанлик, % | Озон билан яшовчанлик, % |
|---|---|---|---|---|
| Тухум қўювчи товуқлар | 83.9 | 86.4 | 97.0 | 97.8 |
| Гўшт йўналишидаги товуқлар | 79.4 | 81.8 | 93.3 | 94.8 |
Инкубаторларда озон: ичида ва ташқарида
Инкубаторлар ва жўжа чиқариш сехлари тухум ифлосланиши ва жўжалар касалланишининг олдини олиш учун қат'ий гигиенани талаб қилади. Озон ҳам инкубация камералари ичида, ҳам атрофдаги жойларда қўлланилади.
Инкубатор ичида: озон паст концентрацияда (масалан, 18 кунлик инкубация давомида 3 кунлик циклларда соатига 1 дақиқа 0,05 ппм ёки ~0,1 мг/м³) ишлаб чиқарилади. Тухум пўстлоғидаги бактериал юкни камайтиради, ембрионлар учун ҳаво сифати ва кислород мавжудлигини яхшилайди, нақлов вақти қисқариши мумкин. Озон кимёвий қолдиқсиз формалдегид фумигациига алтернатива ҳисобланади.
Ташқарида (инкубатория заллари, жиҳозлар, тухум сақлаш): озон инкубатория залларини, инкубация ва чиқариш жиҳозларини, тухум сақлаш хоналарини ва троллейбусларни дезинфекция қилиш учун ишлатилади. Газ озон (одамлар/парранда йўқ пайтда 30–60 дақиқа давомида 8–12 мг/м³) ёки сиртларни ювиш учун озонланган сув Салмонелла, Е. cоли ва замбуруғларни камайтиради. Инкубация тухумларини озон атмосферасида сақлаш (4–15 мг/м³, кунига 2–3 соат) сақлаш муддатини узайтиради ва юклашдан олдин пўстлоқ ифлосланишини камайтиради.
Паррандачилик фермаларида ҳавони дезинфекция қилиш
Паррандалар фаолияти натижасида паррандахона ҳавоси зарарли моддалар билан ифлосланади: аммиак (0,01 мг/л ме'ёрда 0,3–0,5 мг/л гача), водород сулфиди, карбонат ангидрид, микрофлорали органик чанг (30–50 мг/л гача).
Рециркуляция тизимидаги озонлаш ҳавони сезиларли шамоллатиш ва иситиш харажатларисиз тозалаш имконини беради.
| Кўрсаткич | Ишлов беришдан олдин | Ишлов беришдан кейин |
|---|---|---|
| Водород сулфиди, мг/л | 0.15 | 0.0002 |
| Аммиак, мг/л | 0.12 | 0.004 |
| Карбонат ангидрид, мг/л | 14.2 | 0.2 |
| Органик чанг, мг/л | 18.1 | — |
| Кислород, ҳажмий % | 21.2 | 21.7 |
| Микрофлора, колония/м³ | 27,480 | < 200 |
Ҳид ва зарарли газларни бартараф етиш
Паррандахона ҳавоси аммиак, водород сулфиди, карбонат ангидрид, учувчи органик бирикмалар (ЛОС) ва органик чанг тўплади. Бу нафас олиш стресси, маҳсулдорлик пасайиши ва ходимлар ҳамда қўшнилар учун ноқулайлик келтиради.
Аммиак (кўпинча МРКдан 10–50 баравар юқори) нафас йўлларини қизиқтиради ва инфексияларга сезувчанликни оширади. Водород сулфиди заҳарли ва ҳидли. Юқори CО₂ ва чанг ҳаво сифатини ёмонлаштиради. Органик чанг микроорганизмлар ва аллергенларни олиб юради.
Озон аммиак, водород сулфиди ва кўплаб ЛОСни оксидлайди. Ресиркуляция ёки тозалаш тизимларида озон бу бирикмаларни кам зарарли маҳсулотларга (азот, сулфатлар, CО₂, сув) парчалайди. Мавжуд ма'лумотлар (масалан, 11,3 мг/л озон) кескин тушишни кўрсатади: водород сулфиди 0,15 дан 0,0002 мг/л гача, аммиак 0,12 дан 0,004 мг/л гача, микрофлора ўн минглардан 200 КОЕ/м³ дан камгача.
Парранда йўқ пайтда фермани дезинфекция қилиш
Тсикллар орасида паррандахонани патогенлар циклини узиш ва кейинги подага ўтказмаслик учун пухта тозалаш ва дезинфекция қилиш керак. Тўшак, чанг, гўнг ва органикани аввал олиб ташлаш керак; шундан кейингина дезинфекция самарали бўлади.
Механик тозалаш ва ювишдан кейин бўш паррандахонага юқори концентрацияда (масалан, 15–30 мг/м³ ва ундан юқори) газ озон 2–4 соат давомида минимал вентиляция билан берилади, озон барча сиртлар, ёриқлар, озуқа ва сув идишлари ва вентиляция каналларига етиши учун. Озон бактериялар, вируслар, замбуруғлар ва спорларни йўқ қилади. Бошқа дезинфектантлар билан бирга ёки мустақил ишлатилиши мумкин. Ҳаволашдан кейин қолдиқ қолмайди.
Ҳаво каналлари ва вентиляцияни тозалаш ва дезинфекция қилиш
Паррандахоналардаги вентиляция каналларида чанг, пат, микроорганизмлар ва ба'зан биоплёнка тўпланади. Ифлосланган каналлар патогенлар ва ҳидларни тарқатади ва вентиляция самарадорлигини пасайтиради.
Озон вентиляция тизимига (масалан, асосий канал ёки рециркуляция контури орқали) бўш паррандахонани дезинфекция қилиш пайтида ёки парранда йўқ пайтда даврий равишда киритилиши мумкин. Газ озон каналлар орқали оқади ва ички сиртлардаги органик модда, бактериялар, замбуруғлар ва вирусларни оксидлайди. Енг яхши та'сир учун каналларни аввал механик тозалаш керак; кейин озон ишлови (масалан, 1–2 соат давомида 10–20 мг/м³) тизимни санитария қилади. Озон қайта ишлаш ва қадоқлаш жойларидаги HVAC тизимларида ҳавода ифлосланишни камайтириш учун ҳам ишлатилиши мумкин.
Канализация ва чиқинди сувларни тозалаш
Паррандачилик фермалари ва сўйиш сехлари ювиш, совутиш суви, ичакларни олиб ташлаш ва гўнг билан ишлашдан чиқинди сувлар ҳосил қилади. Бу сув органик модда, азот, бактериялар ва патогенлар билан бой ва чиқариш ёки қайта ишлатишдан олдин тозаланиши керак.
Озон парранда технологик сувини дезинфекция қилиш ва канализация оқимлари ва очиқ каналларни тозалаш учун ишлатилади. Озонлаш (масалан, 5–15 мг/л озон, 10–30 дақиқа алоқа) бактерияларни (Салмонелла, Е. cоли дахил), вируслар ва паразитларни инактивация қилади, ХПК ва БПК ни камайтиради, ҳид ва рангни олиб ташлайди. Елек ва филтрлаш (масалан, диатомит) билан бирлаштирилганда озонлаш совутиш суви, тана ювиш суви ва оқимларни қайта ишлатиш стандартларига мослаштириш имконини беради (тадқиқотларда — микробиал юк 99,9% камайиши, ХПК/қаттиқ моддалар 65–87% камайиши). Гўнг суюқлиги ёки канал суви учун озон патогенлар ва ҳидни камайтиради.
Емни дезинфекция қилиш
Ем таркибидаги микрофлора ва моғор замбуруғлари паррандалар саломатлигига хавф туғдирадиган токсинлар ишлаб чиқаради. Емни озон билан ишлаш микрофлора ва токсинларни сезиларли даражада камайтиради, озуқавий қийматини ва емнинг ҳазм бўлишини оширади.
| Кўрсаткич | Озонсиз буғдой | Озон билан буғдой | Озонсиз ем | Озон билан ем |
|---|---|---|---|---|
| Микрофлора, колония/г | 945 | 63 | 27,840 | 91 |
| Токсинлар, мг/кг | 5.11 | 0.12 | 4.87 | 0.18 |
Парранда гўштини сақлаш муддатини узайтириш
Гўштни сақлашда ижобий та'сирга озон концентрацияси ~6 мг/м³ бўлганда кунига 2 соат озонлаш орқали еришилади. Парранда гўштини совутилган ҳолда (+4°C) сақлаш муддати 4 баравар ошади.
Парранда гўштини сақлашни солиштириш
| Кўрсаткич | Озон билан | Озонсиз |
|---|---|---|
| Максимал сақлаш муддати | 18–21 кун | 5–7 кун |
| Вазн йўқотиш | 7.6% | 10.9% |
| Тана ранги | Оч сариқ | Сариқ |
| Гўшт ҳиди | Янги гўштга хос | Моғорлаган, сассиқ |
| Сақлашдан кейинги бактериал ифлосланиш | 65 колония/мл | 736 колония/мл |
Паррандачиликда озонлаш режимлари
| Озонлаш мақсади | Контсентрация | Ишлов бериш вақти | Даврийлиги |
|---|---|---|---|
| Тухумларни профилактик дезинфекция қилиш | 8–12 мг/м³ | 60 мин | Юклашдан олдин бир марта |
| Инкубация пайтида дезинфекция қилиш | 8–12 мг/м³ | 30 мин | Юклашдан 6 соат ўтгач |
| Инкубация тухумларини сақлаш | 4–15 мг/м³ | 120–180 мин | Кунига бир марта |
| Ембрионал ривожланишни рағбатлантириш | ~10 мг/м³ | 20 мин | Бутун давр давомида кунига бир марта |
| Паррандахона ҳавосини дезинфекция қилиш | 8–12 мг/м³ | 5–10 мин | Кунига 2–3 марта |
| Сўйиш/кесиш хонаси ҳаво ва таналар | 4–8 ппм (газ), 1–5 ппм (сув) | 4–10 мин (тана), доимий (сув) | Қайта ишлаш пайтида |
| Бўш паррандахонани дезинфекция қилиш | 15–30 мг/м³ | 2–4 соат | Тсикллар орасида |
| Ҳаво канали/вентиляцияни дезинфекция қилиш | 10–20 мг/м³ | 1–2 соат | Паррандахона бўш пайтда |
| Оқова/технологик сувни дезинфекция қилиш | 5–15 мг/л | 10–30 мин | Доимий ёки партиялаб |
| Дон омборларини ишлаш | 8–12 мг/м³ | 60–120 мин | Кунига бир марта |
| Гўштни сақлаш пайтида ишлаш | ~6 мг/м³ | 120 мин | Кунига 1–2 марта |
Паррандачиликда озонлашнинг афзалликлари
Екологик тозалик
Озон маҳсулотларда кимёвий қолдиқларни қолдирмасдан кислородга парчаланади
Хавфсизлик
Кансероген ёки ножўя та'сирга ега бўлган формалдегид ва хлорга қараганда хавфсизроқ
Кўп қирралилик
Тухумлар, ем, сув, ҳаво ва маҳсулотлар учун битта ускуна
Тежамкорлик
Ҳаводан жойида ишлаб чиқарилади, реагентларни сақлашни талаб қилмайди