Донни қуритиш жараёни қишлоқ хўжалигидаги енг кўп енергия талаб қиладиган жараёнлардан биридир. Шахта рециркуляцион дон қуритгичларидан фойдаланган ҳолда ан'анавий қуритиш усуллари катта ёқилғи ва електр енергияси харажатларини талаб қилади. Илмий тадқиқотлар қуритиш жараёнини интенсивлаштириш учун озон-ҳаво аралашмасини қўллашнинг юқори самарадорлигини кўрсатди.
Донни қуритишнинг енергия сиғими муаммоси
СЗК ва СЗШ типидаги шахта рециркуляцион дон қуритгичлари дон екинларини қуритиш учун кенг қўлланилади. Бироқ, ан'анавий қуритиш технологияси юқори солиштирма ёқилғи сарфи билан ажралиб туради — намликни 6% га камайтирганда 1 тонна донга 4 дан 6 кг гача шартли ёқилғи. Дон йиғимининг катта ҳажмларида бу сезиларли енергия харажатларига олиб келади.
Озон-ҳаво технологияси
Усулнинг моҳияти иссиқлик ташувчи билан бирга қуритиш камерасига озон-ҳаво аралашмасини беришдир. Озон юқори оксидловчи қобилиятга ега ва дон юзасидаги намлик билан ўзаро та'сир қилиб, буғланиш жараёнини тезлаштиради. Бу нафақат қуритишни интенсивлаштириш, балки бир қатор қўшимча ижобий та'сирларни ҳам та'минлайди.
Қуритиш пайтида озонлашнинг афзалликлари
- Қуритиш вақтининг қисқариши: Озон-ҳаво аралашмасини қўллаш ан'анавий технологияга нисбатан қуритиш жараёни давомийлигини 1,5–2 марта қисқартиради.
- Донни зарарсизлантириш: Озон дон юзасидаги микроорганизмлар, моғор замбуруғлари ва уларнинг спораларини самарали йўқ қилади, бу унинг санитария ҳолатини яхшилайди.
- Ўз-ўзидан қизиб кетишнинг олдини олиш: Озон билан ишлов бериш микрофлоранинг ҳаётий фаолиятини бостиради, бу сақлаш пайтида доннинг ўз-ўзидан қизиб кетишининг олдини олади.
- Сақлаш пайтида чуқур тинчлик: Озон билан ишлов берилгандан сўнг дон чуқур физиологик тинчлик ҳолатига киради, бу сифат йўқотилмасдан узоқ муддатли сақлашга ёрдам беради.
- Массани сақлаш: Дондаги биокимёвий фаолликнинг пасайиши сақлаш пайтида қуруқ модда йўқотилишини камайтиради.
- Унувчанликнинг яхшиланиши: Уруғлик дон учун озонлаш униш енергияси ва унувчанликнинг ошишига ёрдам беради.
Иқтисодий самара
Експериментал ма'лумотлар шуни кўрсатдики, СЗК ва СЗШ типидаги қуритгичлардан фойдаланганда шартли ёқилғи тежаш 1 тонна донга 1,8 дан 3,2 кг гача ташкил етади.
Бир қуритгичнинг йиллик иш ҳажмига нисбатан ҳисоблаганда, тежамкорлик 10,9 дан 19,4 тоннагача шартли ёқилғини ташкил етади.
Қўллаш миқёси
Буғдойни қуритиш динамикаси
Расмда озон-ҳаво аралашмасини қўллаган ҳолда қуритиш жараёнида буғдой намлигининг ўзгариш егри чизиғи кўрсатилган. Доннинг дастлабки намлиги 25%, якуний — 14% ни ташкил етди. Графикдан кўриниб турибдики, асосий намлик камайиши ишлов беришнинг дастлабки соатларида содир бўлади.
Хулосалар
Донни қуритишда озон-ҳаво аралашмасини қўллаш нафақат енергия харажатларини камайтириш, балки дон сифати, сақланиши ва уруғлик хусусиятларини яхшилаш имконини берадиган истиқболли йўналишдир. Технология мавжуд дон қуритиш мажмуаларида ускуналарни модернизация қилиш учун минимал харажатлар билан жорий етилиши мумкин.
Манбалар
- V.V. Lunin, V.G. Samoilovich, S.N. Tkachenko, I.S. Tkachenko. Ozon va boshqa ekologik toza oksidlovchilar: Fan va texnologiyalar (30-Butunrossiya seminari)