2019-йил охирида оғир ўткир респиратор синдром коронавируси 2 (SARS-CoV-2) пайдо бўлиши глобал жавобга сабаб бўлди ва соғлиқни сақлаш соҳасида асосий муаммога айланди. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖСТ) COVID-19 ни «пандемия» деб та'рифлади.
Ушбу ишнинг мақсади COVID-19 ни даволашда қўшимча терапия сифатида озондан потенциал фойдаланишни кўриб чиқишдир. Асосий тегишли атамалар (озон, SARS-CoV-2 ва COVID-19) илмий ма'лумотлар базаларида қидирилди.
Атроф-муҳитни дезинфекция қилиш
Озон вирус билан ифлосланган муҳитларни дезинфекция қилиш учун ишлатилиши мумкин. Унинг максимал вирусга қарши самарадорлиги газсимон озоннинг енг юқори консентрациига (20–25 ппм, 39–49 мг/м³) еришгандан кейин қисқа муддатли юқори намликни (90% дан ортиқ нисбий намлик) талаб қилади.
Газ сифатида озон хона ичидаги барча жойларга, жумладан ёриқлар, арматуралар, матолар, шифохона хоналари, жамоат транспорти, меҳмонхона хоналари, круиз кемаси кабиналари, офислар ва бошқаларга, шунингдек мебел остига қўлда қўлланиладиган суюқ аерозолларга қараганда анча самарали кириб бориши мумкин.
30 сония озон та'сиридан кейин вирусларнинг 99% инактивация қилинди ва қобиқ оқсилларига шикаст етказилди, бу нормал ҳужайраларга бирикишнинг бузилишига ва бир занжирли РНК нинг йўқ қилинишига олиб келиши мумкин.
Вирусли касалликларда озоннинг терапевтик та'сири
Системик озон терапияси SARS-CoV-2 инфексиясида потенциал фойдали бўлиши мумкин. Асос ва та'сир механизми бошқа вирусли инфексиялар учун клиник жиҳатдан исботланган ва илмий тадқиқотларда юқори самарадорликни кўрсатган.
Озон терапиясининг та'сир механизмлари
- Оксидатив стрессга мослашишни индуксия қилиш, шу билан ҳужайра редокс мувозанатини тиклаш — вирус репликациини инҳибилаш учун фундаментал жараён
- Интерферон-гамма ва яллиғланишга қарши ситокинларни индуксия қилиш
- Ҳаётий муҳим а'золарнинг (буйрак, ўпка ва юрак қон айланиши) қон оқимини ва тўқималар оксигенациини ошириш
- Кичик аутогемотерапия шаклида берилаганда автовакцина сифатида ишлаши мумкин
Оксидатив стрессга мослашиш
Узоқ муддатли озон терапияси даволаш оксидатив стрессга мослашишни индуксия қилиши мумкин. Озон (кучли оксидловчи) антиоксидант реакцияни индуксия қилиши мумкин бўлган парадоксал механизм нафақат протеом, балки геном даражасида ҳам кўрсатилган.
Терапевтик дозаларда озон Нрф2 ва НФ-κБ ядровий омилларини модуляция қилади ва антиоксидант муҳит мувозанатини тиклашни индуксия қилади. Оксидатив стресс ва туғма иммунитет вирусли инфексиялар пайтида ўпка шикастланиши йўлларида муҳим рол ўйнайди.
Ситокин синтезини индуксия қилиш
Озонланган қонда интерферон ва интерлеукинлар каби ситокинлар синтезини индуксия қилиш мумкинлиги кўрсатилди. Лимфоид тизим орқали миграция қилувчи қайта инфузия қилинган лимфоцитлар ва моноцитлар бошқа ҳужайраларни фаоллаштириши мумкин, бу охир-оқибат иммун тизимини стимуляция қилишга олиб келади.
ҲО-1 ни ҳимоя ферменти сифатида индуксия қилишдан ташқари, иссиқлик шок оқсиллари (ҲСП60, ҲСП70, ҲСП90) нинг чиқарилиши ҳам вируцид фаоллигига та'сир қилади. Бу оқсиллар туғма иммун тизимининг кучли активаторларидир.
Оксигенацияни яхшилаш
Кислород-озон терапияси тўқималар оксигенациини яхшилайди. САРС билан оғриган беморлар енгил носпецифик гепатитга мойил, ўпка фибрози ва буйрак етишмовчилиги мавжуд бўлиши мумкин.
Озон терапияси жигар метаболизмини барқарорлаштиради, зарарланган беморларда плазма фибриногени ва протромбин даражалари нормаллашиш тенденциига ега. Тадқиқотлар юрак, жигар, ўпка ва буйрак тўқималарининг оксидатив шикастланишининг олдини олишда озоннинг ҳимоя та'сирини кўрсатади.
Тавсия етилган киритиш йўллари
Тавсия етилган системик киритиш йўллари:
- Озонланган физиологик еритма (O3CC)
- Катта аутогемотерапия (МАҲ)
- Екстракорпорал қон оксигенация-озонлаш (ЕБОО)
- Кичик аутогемотерапия варианти (МиАҲ)
Озонланган физиологик еритма
Озонланган физиологик еритма усули Россия Федерации Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан 1980-йиллар бошида расман тасдиқланган. 2004-йилда у Украинада ҳам расман тан олинди.
Катта аутогемотерапиядан фарқли ўлароқ, озонланган физиологик еритма Епштейн-Барр вируси, ситомегаловирус, папилломавирус, ОИВ, тож бошоғриғи ва оддий герпес каби вирусли касалликларга қарши айниқса самарали еканлиги исботланган.
Физиологик еритма плазма ҳажми бўйлаб тезда тақсимланиши сабабли, бу катта аутогемотерапияга қараганда катта қон ҳажмини даволаш имконини беради.
Тавсия етилган клиник протокол
0,9% физиологик еритмани 10 дақиқа давомида 3 мкг/мл да тўйинтиринг. Беморга 80–120 томчи/дақиқа тезликда пуфаклаш орқали беринг. Ҳафтада икки марта (6 протседура).
O3CC беришдан кейин 100 мл физиологик еритмада еритилган глутатион (GSH; 600 мг) билан C витамини (1 г) вена ичига юборинг.
0,9% физиологик еритмани 10 дақиқа давомида 5 мкг/мл да тўйинтиринг. 5 кун давомида ҳар куни беринг. Кейинги 5 кунда консентрацияни 3 мкг/мл гача камайтиринг. Жами 10 протседура.
Ҳар бир O3CC беришдан кейин глутатион (GSH; 1200 мг) билан C витамини (2 г) вена ичига юборинг. 10 протседура, ҳафтада икки марта беринг.
Глутатионнинг роли
Касаллик ўткир оксидатив стресс билан бирга келганлиги сабабли, глутатион (GSH) електронларни бериш ва еркин радикалларни барқарорлаштириш қобилияти туфайли протоколга киритилган. GSH ноферментатив антиоксидант ва оксидатив шикастланишга қарши биринчи ҳимоя линияларидан биридир.
Қариш даврида GSH даражаси пасаяди ва иммун тизими Тҳ1 жавобини индуксия қилишда танқисликни бошдан кечиради. Тҳ1 ситокин секрециининг пасайиши мезбон ҳимоясини вирусли инфексияларга қарши заифлаштириши мумкин.
Ускуналарга қўйиладиган талаблар
Озон тиббий, ишончли ва сертификатланган генератор ёрдамида ишлаб чиқарилиши керак. Европа Иттифоқида озон генераторлари CЕ белгиси билан ИИб синфидаги тиббий асбоблар сифатида таснифланади.
Генератор аниқ озон консентрации ўлчовларини (1 дан 80 мг/л гача) амалга ошириши ва озонни фақат тиббий кислороддан ишлаб чиқариши керак.
Хулоса
Озон вирус билан ифлосланган муҳитларни дезинфекция қилиш учун фойдали бўлиши мумкин. Қайта ишланаётган муҳитда озоннинг нафас олиш пайтидаги токсиклиги туфайли одамлар ва ҳайвонлар бўлмаслиги керак.
Системик озон терапияси SARS-CoV-2 учун потенциал фойдали бўлиши мумкин. Бу қўшимча терапия: зарарланган бемор асосий дориларни қабул қилишни давом еттиради ва бир вақтнинг ўзида озон терапиясини олади.
Клиник протоколлар Озон терапияси бўйича Мадрид декларациида белгиланган стандарт дозалар ва протседураларга мос келиши керак. COVID-19 учун қўшимча терапия сифатида озон терапиясининг самарадорлигини тасдиқлаш учун қўшимча клиник синовлар зарур.
Адабиётлар
- WHO. Responding to community spread of COVID-19. Interim guidance, March 2020
- Ghebreyesus T. WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 — 11 March 2020
- Lai C.C. et al. Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges // Int J Antimicrob Agents. 2020
- Li X. et al. Evolutionary history, potential intermediate animal host, and cross-species analyses of SARS-CoV-2 // J Med Virol. 2020
- Hudson J.B. et al. Development of a Practical Method for Using Ozone Gas as a Virus Decontaminating Agent // Ozone: Science & Engineering. 2009;31:216-223
- Roy D. et al. Mechanism of enteroviral inactivation by ozone // Appl Environ Microbiol. 1981;41(3):718-723
- Murray B.K. et al. Virion disruption by ozone-mediated reactive oxygen species // J Virol Methods. 2008;153(1):74-77
- Bocci V. Ozone: A new medical drug. Netherlands: Springer; 2011
- Bocci V., Paulesu L. Studies on the biological effects of ozone 1. Induction of interferon gamma on human leucocytes // Haematologica. 1990;75(6):510-515
- Pecorelli A. et al. NRF2 activation is involved in ozonated human serum upregulation of HO-1 in endothelial cells // Toxicol Appl Pharmacol. 2013;267(1):30-40
- Imai Y. et al. Identification of oxidative stress and Toll-like receptor 4 signaling as a key pathway of acute lung injury // Cell. 2008;133(2):235-249
- Schwartz-Tapia A., Martínez-Sánchez G. et al. Madrid Declaration on Ozone Therapy. ISCO3. 2015
- Maslennikov O.V. et al. Ozone therapy in Practice. Health Manual, Ministry Health Service of The Russian Federation. 2008
- Amatore D. et al. Glutathione increase by the n-butanoyl glutathione derivative inhibits viral replication // FASEB Bioadv. 2019;1(5):296-305