Операцион хоналарда ишлатиладиган ҳаво тозалаш тизимларига ўхшаш ёндашувдан келиб чиқиб, Пурдуе университети тадқиқотчилари озон дон сақлаш иншоотларида ҳашаротларни йўқ қилиши, озиқ-овқат сифати ва атроф-муҳитга зарар етказмаслигини аниқладилар. Озон халқаро шартномалар туфайли тақиқланган кимёвий фумигантлар ўрнига таклиф етилмоқда.
Пурдуе дон сифати ва сақлаш гуруҳи ўз тадқиқотларини 1987-йилдаги Монтреал протоколи — Ер озон қатламига хавфли моддаларни тақиқлаш бўйича халқаро келишув — жавобан бошлади. Бундай моддалардан бири метилбромид еди; у тупроқда ва дон сақлаш иншоотларида зараркунандаларга қарши ишлатиларди; 2005-йилдан кейин ишлатиш тўхтатилди. Кимёвий фумигантларнинг ўрни зарур, чунки ҳашаротлар нафақат донни ейди, балки уни ифлослантиради ва Фусариум ва Аспергиллус каби замбуруғлар ривожланишига олиб келади; улар чорва моллари учун хавфли ва одамда ба'зи саратон турлари билан боғлиқ микотоксинлар ишлаб чиқаради. АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказлари (CDC) ма'лумотларига кўра, ҳар йили АҚШда тахминан 76 миллион озиқ-овқатдан заҳарланиш ҳолатлари қайд етилади. Експертлар ҳашаротлар туфайли дунёда озиқ-овқат ишлаб чиқаришнинг 5-10 фоизи, ба'зи мамлакатларда еса 50 фоизигача йўқолишини тахмин қилишмоқда.
Охирги тадқиқотда Пурдуе тадқиқотчилари озон ёрдамида гуруч, попкорн, юмшоқ ва қаттиқ қизил қишки буғдой, соя ва маккажўхорини қайта ишлашди. Улар беш галлонли пластик челаклар ва 50 галлонли пўлат барабанлардан, дон билан тўлдирилган бункерлардан ва ҳашаротлар сони ма'лум бўлган тармоқ халтачалардан озоннинг самарадорлигини синаш учун фойдаланишди. Озон билан ишлов бериш икки босқичдан иборат еди. Биринчисида озон дон юзасидаги моддалар билан реаксияга киришгани учун дон бўйлаб секин ҳаракат қилади ва парчаланади. Иккинчи босқичда газ дон бўйлаб тезроқ ҳаракат қилади, чунки у енди дон билан реаксияга киришиш туфайли секинлашмайди. Бу озоннинг дон ўрнига ҳашаротлар билан реаксияга киришиб, уларни йўқ қилишига имкон беради.
Озоннинг 3 метрлик буғдой устуни бўйлаб оқими маккажўхори учун кузатилганидек бўлди: 1-фазада озон фронти дон бўйлаб ҳаракатланаётганда тез парчаланади, 2-фазада еса озон деярли парчаланмасдан еркин ҳаракатланади. Озон оқими тезлигини 0,02 дан 0,04 м/с гача ошириш 1-фаза ҳолатидаги буғдойга чуқурроқ кириб боришни осонлаштирди. Гуруҳнинг аввалги тадқиқотлари шунга ўхшаш сақлаш идишларида ёки Пурдуе агрономик фермасида тажриба тадқиқотлари учун қурилган 500 бушелли бункерларда ўтказилган еди.
“Озоннинг ярим емирилиш даври жуда қисқа ва биз нисбатан паст дозалардан фойдаланамиз, аммо бу ҳашаротни ўлдириш учун етарли. Ҳозирда қўлланиладиган кимёвий моддалар дон бункери ичидаги ва унинг атрофидаги ҳамма нарсани, шу жумладан одамларни ҳам ўлдириши мумкин. Озон билан биз ўлимга олиб келадиган консентрациялар яратмаймиз ва у мавжуд бўлганда уни яхшиқроқ назорат қила оламиз.”
— Linda Mason, Purdue University
Донларга 30 кун давомида 50 ппм озон билан ишлов бериш попкорннинг очилиш ҳажмига, соя, буғдой ва маккажўхорининг ёғ кислоталари ва аминокислоталар таркибига, буғдой ва маккажўхорининг тегирмон хусусиятларига, буғдойнинг пишириш хусусиятларига ва гуручнинг ёпишқоқлигига салбий та'сир кўрсатмади. Олимлар дон кўринишида ўзгариш бор-йўқлигини, худди шундай майдаланишини, бир хил ун беришини ва озонланган буғдойдан тайёрланган ноннинг та'ми бир хил бўлишини текширдилар. Аслида, ҳеч қандай фарқ йўқ еди. Шунингдек, озон аминокислоталар ва муҳим ёғ кислоталари миқдорига қандай та'сир қилиши текширилди — ишлов бериш озуқавий ва метаболик қийматларда сезиларли фарқ келтириб чиқармади. Озиқ-овқат саноати озон билан ишлов берилган донни қабул қилиб, якуний маҳсулот сифатига та'сир қилмаслигига ишонч ҳосил қилиши мумкин.
Олимлар ўз тадқиқотларини шифохоналарда озонли ҳаво тозалаш тизимларидан фойдаланадиган компания вентиляция тешикларида тараканлар йўқлигини пайқаганидан сўнг бошладилар. Катта бинода тараканларнинг йўқлиги ғайриоддий ҳолат, шунинг учун тадқиқотчилар турли ҳашаротларда турли озон дозаларини синаб кўрдилар ва газ ҳашаротлар учун ўлимга олиб келишини аниқладилар.
Биз синаб кўрган барча турлар та'сир қилганга ўхшайди. Биз назорат қила олмайдиган ягона нарса — бу дон ичида яширинган етилмаган ғозалалар. Озон кимёвий фумигантлардан фарқли ўлароқ, етилмаган ҳашаротларни ўлдириш учун дон ичига етарлича кирмайди. Ҳозирда тадқиқотчилар дон сақлаш омборларини озон қатламлари билан ёпиш орқали (худди мураббо банкаси мум билан ёпилгандек) озонни профилактик восита сифатида ишлатиш йўлларини ўрганмоқдалар. Ушбу тадқиқот УСДА Миллий тадқиқот ташаббуси томонидан молиялаштирилди.