Диндорого В.Г., Кириченко В.В., Петренкова В.П. (В.Я. Юрев номидаги Ўсимликшунослик институти), Завада Л.М., Голота В.И., Таран Г.В., Пугач С.Г., Яковлев А.В. (Харков физика-техника институти МИC)
Ушбу ишда баҳорги ва кузги дон екинлари уруғларини стрессли агроиқлим шароитларига чидамлилигини ошириш ва ҳосилни кўпайтириш мақсадида екологик тоза озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов бериш технологиясини синаш натижалари келтирилган. Технология кўп йиллик ишлаб чиқариш синовлари, лаборатория ва дала тажрибалари асосида ишлаб чиқилган.
Муаммонинг долзарблиги
Қишлоқ хўжалиги екинлари ҳосилдорлигини ошириш стратегик аҳамиятга ега муаммо ҳисобланади. Дон екинларини етиштириш технологик жараёнининг муҳим елементларидан бири — ҳосилдорлик ва ўсимликшунослик маҳсулоти сифатига та'сир кўрсатувчи екишдан олдинги уруғларни ишлов беришдир. Ҳозирги вақтда уруғларни екишдан олдин ишлов бериш асосан кимёвий усуллар билан амалга оширилади. Бироқ ижобий натижаларга еришиш билан бирга, ўсимликларни ҳимоя қилишнинг кимёвий усулларини қўллаш бир қатор салбий оқибатларга олиб келади: атроф-муҳитнинг ифлосланиши, тупроқ ва ўсимликшунослик маҳсулотларида хавфли кимёвий моддаларнинг тўпланиши, ишларни бажаришда меҳнат сарфи.
Уруғларни екишдан олдин ишлов беришнинг турли муқобил технологияларини таҳлил қилиб, озон технологиялари енг жозибадор деган хулосага келиш мумкин. Бу озоннинг уруғларга фаоллаштирувчи ва дезодорант сифатида комплекс та'сир кўрсатиши билан боғлиқ, озонни қўллаш технологиялари еса жуда оддий ва екологик жиҳатдан хавфсиздир.
FDA сертификации
АҚШ Озиқ-овқат ва дори-дармон ма'мурияти (FDA) буюртмаси билан Electric Power Ресеарч Институте (ЕПРИ, УСА) томонидан ўтказилган тадқиқотлар озиқ-овқат маҳсулотларини озон билан ишлов беришда мутагеник ёки кантсероген хусусиятларга ега бўлган ҳеч қандай моддалар ҳосил бўлмаслигини аниқлади. Шунинг учун FDA озонни озиқ-овқат саноатида ҳеч қандай чекловсиз фойдаланиш учун дезинфектант ва санитария моддаси сифатида сертификатлади. Озон «Генераллй Recognized as Safe» (GRAS) мақомини олди, бу қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида озон ўз ичига олган газ аралашмасини қўллаш учун кенг имкониятлар очади.
Лаборатория тажрибалари
Тадқиқотларнинг дастлабки босқичида турли дон екинлари уруғларининг униб чиқиш енергияси ва унувчанлигини турли озон консентрации ва та'сир дозаси билан озон-ҳаво аралашмаси та'сирида аниқлаш бўйича лаборатория тажрибалари ўтказилди. Назорат сифатида ҳеч қандай ишлов берилмаган уруғлар, стандарт сифатида еса ишлаб чиқариш нормаси (2,5 л/т) билан Витавакс 200 ФФ фунгициди билан ишлов берилган уруғлар олинди.
Дала тажрибалари
Лаборатория тадқиқотлари билан бир вақтда худди шу дон екинларида (Харковская 105, Харус, Тур кузги буғдойлари; Гарне кузги тритикалеси) дала тажрибалари ўтказилди. Енг яхши вариантлар — озон консентрации 1 г/м³ бўлган озон-ҳаво аралашмаси билан 30 дақиқа давомида ишлов берилган уруғлар екилган вариантлар аниқ кўриниб турди.
Звершення навли баҳорги арпа мисолида (дала тажрибалари, 2000–2003 йй.) турли усуллар билан ишлов берилган уруғлардан олинган ҳосил таққосланди.
| Ишлов бериш усули | Ҳосил, т/га | Назоратга нисбатан ўсиш |
|---|---|---|
| Назорат (ишлов берилмаган) | 3,42 | — |
| Фунгицид билан ишлов бериш (стандарт) | 3,58 | +0,16 т/га |
| Озон билан ишлов бериш | 3,89 | +0,47 т/га |
| Озон + 0,5 норма фунгицид | 4,12 | +0,70 т/га |
ЕКФ₀,₀₅ = 0,26
Екинлар ҳолатини назорат қилиш шуни кўрсатдики, дон екинлари уруғларини озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов берилгандан сўнг, бошқа усуллар билан солиштирганда униб чиқишни фаоллаштириш ва ўсимликларнинг кейинги ривожланишини тезлаштириш барқарор та'сири кузатилади. Вегетациянинг барча босқичларида (униб чиқиш, кўчатлар ривожланиши, тупланиш, найга чиқиш, бошоқлаш) озон билан ишлов берилган уруғлардан ўсган ўсимликлар фунгицид билан ишлов берилган вариантларга нисбатан сезиларли устунликларга ега еди.
Ишлаб чиқариш синовлари
2000–2004 йилларда бир нечта қишлоқ хўжалиги корхоналарида дон екинлари уруғларини озон билан екишдан олдин ишлов беришнинг ишлаб чиқариш синовлари ўтказилди. Ишлаб чиқариш шароитида озон билан екишдан олдин уруғларни ишлов бериш тўда, омборхона ва бункерларда, тўғридан-тўғри сақлаш жойида, екишдан 5–15 кун олдин амалга оширилди.
Амфидиплоид 52 навли кузги тритикаленинг ишлаб чиқариш синовлари озон билан ишлов беришнинг сезиларли афзалликларини кўрсатди: узоқ давом етган ёғингарсиз даврда қуруқ тупроққа екишда оддий ишлов бериш варианти паст дала унувчанлигини берди — кўчатлар 25–30 кундан кейин пайдо бўлди. Озон билан ишлов бериш вариантида кўчатлар анча олдин пайдо бўлди ва кам сийраклашган еди.
Харковская 27 навли баҳорги қаттиқ буғдой синовлари ҳам озон технологиясининг самарадорлигини тасдиқлади.
Иқтисодий афзалликлар
Келтирилган ма'лумотлардан кўриниб турибдики, уруғларни озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов бериш ҳосилнинг сезиларли ошишига ёрдам беради. Бунда озон-ҳаво аралашмаси ишлов бериш жойида тўғридан-тўғри олинади, бир тонна ишлов берилган уруғларга тахминан 5 кВт·соат енергия сарфланади. Уруғларни фунгицид билан ишлов бериш варианти учун керакли препарат сарфи бир тонна уруғга 2,5–3,0 кг ни ташкил етади. Шундай қилиб, атроф-муҳитга екологик юкни камайтиришдан ташқари, уруғларни екишдан олдин озон технологияси ан'анавий технологияларга нисбатан сезиларли иқтисодий афзалликларга ега, қўллашда оддийроқ ва екологик тоза маҳсулот олиш имконини беради.
Дориловчилар билан мувофиқлиги
Озон билан ишлов беришнинг кимёвий уруғ ҳимоя усуллари билан мувофиқлииги ўрганилди. Комбинацияланган (озон-фунгицид) екишдан олдин уруғларни ишлов бериш технологиясининг оптимал режимлари аниқланди. Оптимал озон билан ишлов бериш, сўнгра камайтирилган (0,5) фунгицид нормаси билан ишлов бериш варианти максимал ҳосил ўсишини берди. Бу айниқса муҳим, чунки уруғларни фунгицид билан ишлов бериш қоракуя каби хавфли касаллик қўзғатувчиларига қарши профилактик чоралардир. Комбинацияланган озон-фунгицид технологиясидан фойдаланиб, фунгицид сарфини сезиларли даражада камайтириш, тупроққа техноген юкни камайтириш ва ҳосилдорликни ошириш мумкин.
Ускуналарга қўйиладиган талаблар
Уруғларни екишдан олдин янги озон технологиясини кенг жорий етиш учун қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш шароитида уруғларни ишлов беришга максимал даражада мослаштирилган ишончли озонатор қурилмалари керак.
- Оптимал озон консентрации билан катта ҳажмдаги озон-ҳаво аралашмасини барқарор ишлаб чиқариш
- Озонни асосан атмосфера ҳавасидан синтез қилиш (ҳавони тайёрлаш ва кислород билан бойитиш тизимисиз)
- Озон синтези реакторлари учун ҳавони совутиш тавсия етилади
- Юқори ишончлилик ва техник хизмат кўрсатиш ва фойдаланишда қулайлик
Хулоса
Дон екинлари уруғларини озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов бериш қишлоқ хўжалиги корхоналарида барча агротехник усулларни тўғри бажариш шароитида амалга оширилиши мумкин. Навли екинлар апробации далолатномаси ва уруғлар фитоекспертизаси ма'лумотларига кўра касаллик қўзғатувчилари йўқ ва тавсия етилган ўтиш екинларидан кейин екишга мўлжалланган кондиционер уруғлар кейинги фунгицид билан ишлов беришсиз озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов беришга рухсат етилади. Барча технологик усуллар ва талабларга риоя қилинган ҳолда, уруғларни озон-ҳаво аралашмаси билан екишдан олдин ишлов бериш камида 10–15% ҳосил ўсишини та'минлайди.
Манбалар
- O'simliklarni himoya qilish ma'lumotnomasi. Kiyev, «Urozhay», 1999. — 743 b.
- Urug'larni ekishdan oldin ishlov berish nazariyasi va amaliyoti. K.: VASXNILning janubiy bo'limi, 1984. — 133 b.
- Ozone Gets OK For Use in U.S. Food Industry // EPRI Journal — Vol.22, N 4, 1997.
- Dindorogo V., Kirichenko V., Petrenkova V., Golota V., Suxomlin E., Zavada L., Pugach S. // Zerno i xleb. №3. 2004. B. 40–41.
- United States Patent #6544486 B2. Ozone Generator. Golota V. et al. April 8, 2003.